Ruh haqqında
İlk dəfə ruh yaradılıb ya cisim?
İlk öncə cisim yaradılmalıdırmı ki, sonra onun üçün ruh yaradılıb ona daxil edilsin? Yoxsa, bütün insanların ruhları dünyanın sonuna qədər əvvəlcədən yaradılmışdır?
Allah-Təala Həzrət Adəmin (ə) bədənini yaratdıqdan sonra ona Öz ruhundan üfürdü və insan meydana gəldi. Bu hadisə ruhun yaranmasından öncə cismin yaradılmasına dəlil deyilmi? Halbuki rəvayətlərdə qeyd olunur ki, Həzrət Adəmin (ə) xilqətindən iki mi il əvvəl imamların ruhları yaradılmışdı, halbuki onların bədənləri hələ mövcud deyildi.
Hər bir varlığın bir neçə mərhələsi və dərəcəsi vardır. İnsan nəfsi və ruhu da bu qaydadan istisna deyil. Ruhun bəzi mərhələləri maddi varlıqdan əvvəlki mövcudluğa, bəziləri isə axirət və ölüm sonrası varlığa aiddir.
Eynilə insan bu dünyada da mövcudluğunun müxtəlif mərhələlərini yaşayır: nütfə, embrion, uşaq, yetkinlik və s.
Buna görə də ruhun maddi bədəndən əvvəlki mərhələdə yaradılması, onun təbiət aləmində cismin yaranmasından sonra ruhun üfürülməsi ilə ziddiyyət təşkil etmir.
Başqa sözlə, ruhun “mənşə”si əvvəlki aləmdə, bədənə bağlanması isə maddi dünyada baş verir.
Nəfsin cismani yaranışı və bu barədə ayələr və rəvayətlər
Hicr surəsi, 29-cu ayə: “Mən onu (Adəmi) düzəltdikdə və ona Öz ruhumdan üfürdükdə, dərhal onun qarşısında səcdəyə qapanın”.
İsra surəsi, 85-ci ayə: “Səndən ruh barəsində soruşurlar. De: “Ruh Rəbbimin əmrlərindəndir. Sizə bu barədə yalnız az bir elm verilmişdir”.
Ənbiya surəsi, 91-ci ayə: “O (Məryəm) iffətini qorudu. Biz də ona Öz ruhumuzdan üfürdük və onu və oğlunu aləmlər üçün bir nişanə etdik”.
Səcdə surəsi, 9-cu ayə: “Sonra onu (insanı) formalaşdırdı və ona Öz ruhundan üfürdü. Sizə eşitmək, görmək və düşünmək qabiliyyəti verdi. Amma siz az şükür edirsiniz”.
Sad surəsi, 72-ci ayə: “Mən onu düzəltdikdə və ona Öz ruhumdan üfürdükdə, dərhal onun qarşısında səcdəyə qapanın”.
İndi bu məsələni bir az fəlsəfi və irfani baxımdan, yəni İslam hikməti (xüsusilə Mulla Sədra və İmamiyyə fəlsəfəsi) prizmasından izah edim:
Ruh və bədənin yaranma nizamı – fəlsəfi baxış
İslam filosofları, xüsusilə Sədrəddin Şirazi (Mulla Sədra) ruhun yaranışı barədə xüsusi bir nəzəriyyə irəli sürüb. Onun fikri “nəfsin cismani hüdusu və ruhani bəqa nəzəriyyəsi” adlanır.
Nəfsin cismani başlanğıcı
Molla Sədra deyir: Ruh (nəfs) əvvəlcə bədənlə birlikdə meydana gəlir, yəni onun varlıq başlanğıcı maddi və cismani proseslə bağlıdır. Lakin, ruh tədricən maddi mərhələdən azad olur, yəni inkişaf etdikcə ruhani və qeyri-maddi bir varlığa çevrilir.
Yəni: Ruh əvvəl “bədənlə bağlı” yaranır, amma sonradan öz varlığını müstəqil şəkildə davam etdirir.
Bu baxımdan, insan ruhu bədəndən asılı şəkildə başlanır, lakin bədəndən asılı olmadan davam edir.
Ruhun əbədi davamı (ruhani bəqası)
Sədraya görə, ruh bədənlə birlikdə yaranır, amma bədən öləndə məhv olmur. O artıq maddi aləmin hüdudlarını keçərək, daha ali aləmdə (məsələn, Bərzəx və Qiyamət aləmində) varlığını davam etdirir. Bu baxımdan, ruh sonradan yaranır, amma əbədi qalır.
Əvvəl yaradılmış ruhlar – irfani baxış
Amma irfani və rəvayi baxışda başqa bir dərinlik də var. İrfan alimlərinə və bəzi rəvayətlərə görə: “İmamların və bəzi seçilmiş insanların (məsələn, Peyğəmbərin (s) və Əhli-beytin) ruhları bütün aləmdən əvvəl yaradılıb”. Bu ruhlar “Nurani varlıqlar” adlanır. Məsələn, bir hədisdə deyilir:
“Allah iki min il Adəmin yaradılışından əvvəl bizim ruhlarımızı nur şəklində yaratdı.”
(Biharül-ənvâr, c. 25, s. 22)
Bu, bütün insanların ruhları deyil, yalnız xalis, mükəmməl və ilahi ruhlar (peyğəmbərlər, imamlar və övliyalar) üçün keçərlidir. Onlar “ilahi əmrdən olan ruh” mərhələsindədir (İsra 85).
Qurani baxış
Quranda Allah buyurur: “Ruh Rəbbimin əmrlərindəndir”. (İsra 85)
Bu ayəyə görə ruh maddi bir şey deyil, “əmr aləminə” aiddir. Əmrlə yaradılan varlıqlar isə zaman və məkanla məhdud deyil. Yəni ruhun “əsl kökü” maddi dünyadan əvvəl mövcuddur, amma şəxsi və fərdi ruhların təzahürü bədənlə birlikdə baş verir.
Ruhun vəziyyətinin mərhələlərləri
- İlahi mərhələ – Əmrdən olan ümumi ruh (ilahi enerji və həyat prinsipi, maddədən asılı deyil).
- Maddi mərhələ – Bədənlə birlikdə yaranır (nəfsin cismani başlanğıcı) Mulla Sədra nəzəriyyəsi.
- Ruhani mərhələ – Bədəndən müstəqil olur (əbədi davam). Axirət və bərzəx həyatı.
- Xüsusi hallar – Peyğəmbər və imamların ruhları əvvəldən nurani yaradılıb. İrfani baxış.
Hər bir insanın ruhu onun bədəni yaranarkən formalaşır, lakin ruhun mənşə və əsli maddədən deyil, ilahi əmrdəndir. Ona görə ruh həm bədəndən sonra yaranmış, həm də bədəndən əvvəl mövcud olan bir reallıqdır və bu, onun iki mərhələli varlığını göstərir.
“Ruh Rəbbimin əmrlərindəndir” (İsra 85) ayəsini əsas götürüb, onun rəvayət və fəlsəfi baxımdan izahını birlikdə açaq:
وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ۖ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي
“(Ey Peyğəmbər!) Səndən ruh barəsində soruşurlar. De ki: Ruh Rəbbimin əmrlərindəndir”. (İsra, 85)
Bu ayə ruhun sirli, ilahi və qeyri-maddi bir varlıq olduğunu bildirir. İnsan ağlı ruhun mahiyyətini tam dərk edə bilmir, çünki o, “əmr aləminə” aiddir, yəni vaxt və məkandan kənar bir varlıqdır.
“Əmr aləmi” nədir? Quranda iki növ yaradılışdan danışılır:
Xalq (yaradılış) → Maddi aləm, əmr (buyuruq, ilahi əməl) → Qeyri-maddi aləm.
Allah buyurur: “Diqqət edin! Yaratmaq da, əmr etmək də Allaha məxsusdur”. (Əraf, 54)
Yəni “xəlq” – tədrici (maddi) yaradılışdır, “əmr” isə – ani və nurani yaradılışdır.
Ruh “əmr aləminə” aid olduğuna görə ani şəkildə, zamandan kənar yaradılır.
Yəni ruh “maddə kimi mərhələli yaranmır”, bir anda “var” olur.
Fəlsəfi baxış – İslam fəlsəfəsinə görə, “ruh” iki mərhələdə dəyərləndirilir:
Mərhələ-1: Külli və ümumi ruh – İlahi əmrdən yaranan “həyat prinsipi” – bütün canlılara can verən ilahi nur. (əmr aləmi)
Mərhələ-2: Fərdi və şəxsi ruh – Hər bir insanda bədənlə birlikdə formalaşan ruh. Maddi aləm (bədənlə əlaqədə)
Beləliklə, ruh ümumilikdə maddədən əvvəl, amma insanın şəxsi ruhu bədənlə birlikdə yaranır.
Rəvayətlərdə ruhun yaradılışı – Peyğəmbər (s) buyurur: “Ruh Allahın əmrlərindəndir. O, Allahın istədiyi zaman bir şeyə “Ol!” deyib yaranması kimidir”. (Təfsir əl-Burhan, c. 3, s. 289) Yəni ruh “tədrici proseslə” deyil, ani ilahi buyuruşla yaranır.
Əhli-beyt (ə) ruhlarının yaradılışı
Rəvayətlərdə bildirilir ki: “Allah Adəmi yaratmazdan iki min il əvvəl bizim ruhlarımızı nur şəklində yaratdı”. (Biharül-ənvâr, c. 25, s. 22)
Bu, “ümumi insan ruhu” haqqında deyil, Peyğəmbər və İmamların nurani ruhları barədədir. Onların ruhları ilahi əmrdən, işıq və nur aləmindən yaranıb
Ruhun və bədənin münasibəti – Fəlsəfəyə görə, bədən ruhun aləti və vasitəsidir. Ruh bədən vasitəsilə maddi dünyada təcrübə qazanır. İnsan bədənlə birlikdə maddi aləmə daxil olur, lakin ruh bədəndən sonra da yaşayır. Molla Sədra deyir:
“Nəfs bədənlə yaranır, amma bədəndən əvvəl bir nurani kökü vardır və bədəndən sonra da qalır”. (Əsfar, c. 8, s. 334)
Nəticə etibarı ilə ruhun mahiyyəti ilə bağlı xülasə olaraq deyə bilərik: Ruhun mənşəyi – İlahi “əmr aləmindədir”, maddədən əvvəl mövcuddur. Ruhun fərdi yaranışı – Hər bir insanın ruhu bədəni yaranarkən formalaşır. Ruhun davamı – Ruh bədəndən sonra da yaşayır və əbədidir. Xüsusi ruhlar – Peyğəmbər və imamların ruhları nurani aləmdə əvvəldən mövcuddur. Quran aspektindən baxış – “Ruh Rəbbimin əmrlərindəndir” – yəni ilahi sirrdir, insan ağlı ilə tam dərk olunmaz.
Ruhun bədəndən sonra yaşaması
Ruhun bədəndən sonra da yaşaması, bərzəx aləmi və axirətdə ruhun vəziyyəti barədə Qurani və fəlsəfi baxımdan izahından belə məlum olur ki, ruh bədəndən ayrıldıqdan sonra yox olmur. Qurana görə, ölüm ruhun məhv olması deyil, bədəndən ayrılmasıdır. Quran da bunu təsdiqləyir:
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا
“Allah, ölən zaman insanların canlarını (ruhunu) alır”. (Zumər, 42)
Buradakı “يتوفّى” sözü “tam şəkildə almaq” mənasındadır. Yəni ölüm zamanı bədən torpağa qayıdır, amma ruh Allahın yanına aparılır. Bərzəx isə ölüm ilə qiyamət arasında olan aləmdir. Quranda buyurulur:
وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ
“Onların önündə Qiyamət gününə qədər bir bərzəx vardır”. (Muminun, 100)
Bərzəx – ruhun yaşadığı aralıq dünyadır. Burada ruh bədən kimi maddi deyil, amma tam yox da olmur, şüur və hissi qalır. İnsan öz əməllərinin nəticəsini qismən görür. Ruh bərzəxdə nə hiss edir? Quran və rəvayətlərə görə ruhlar iki halda olurlar:
a) Möminlərin ruhları – Rəhmət, nur və fərəh içində olurlar. Rəvayətdə: “Onların ruhları yaşıl quşlar kimi cənnətin ağaclarında dolaşır.” (Bihar, c.6, s.268)
b) Kafirlərin və zalimlərin ruhları – Qaranlıq və əzab içində olurlar. Quranda: “Onların önündə od vardır, arxalarında isə əzab.” (Casiyə, 10)
Fəlsəfi baxış – “Nəfsin bədəndən müstəqilliyi”
İslam filosofları (xüsusilə Molla Sədra) deyirlər ki: “Nəfs (ruh) bədənlə yaranır, amma maddədən asılı qalmır. Maddi aləmdə təkmilləşdikcə ruh mənəvi aləmə uyğunlaşır və bədənsiz yaşamaq gücünü qazanır”. Ruh əvvəlcə bədən vasitəsilə təcrübə toplayır, Sonra bədən onun üçün zindan olur, ölüm – ruhun azadlığa çıxmasıdır. Beləcə, ölüm bir yoxluq deyil, maddi aləmdən mənəvi aləmə keçiddir.
Quranda ruhun ölüm sonrası varlığına dəlillər
Şəhidlərin həyatı – “Allah yolunda öldürülənləri ölü sanmayın, onlar diridirlər, Rəbbinin yanında ruzi alırlar”. (Ali-İmran, 169)
Firon ailəsinin ruhları – “Atəş onlara hər səhər və axşam göstərilir”. (Ğafir, 46)
Bu ayə Qiyamətdən öncəki əzabı göstərir, yəni ruhlar indi də bir aləmdə yaşayırlar.
Ruhun Qiyamətdə bədənlə yenidən birləşməsi – Qiyamət günü Allah ruhu yenidən bədənə qaytaracaq:
ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ
“Sonra onu başqa bir yaradılışla diriltdik”. (Muminun, 14)
Ruh bədənə qayıdır, lakin bədən bu dəfə maddi deyil, “bərzəxi” və “mənəvi” bir forma alır. Bu zaman mükafat və cəza tam şəkildə gerçəkləşir. Beləliklə, ölüm yox olmaq deyil, ruhun bədəndən ayrılmasıdır. Bərzəx isə ruhun Qiyamətə qədər yaşadığı aralıq aləmdir. Ruhun şüuru ölüm sonrası da davam edir, öz əməlini dərk edir. Möminin ruhu rəhmət və nur içində olur. Kafirin ruhu isə Qaranlıq və əzab içində olur. Qiyamət zamanı ruh yeni bədənlə birləşir və əbədi həyat başlayır.
Bərzəx aləmində ruhlar bir-biriləri ilə görüşürlərmi?
Bərzəx aləmində ruhların bir-biri ilə görüşməsi və ölülərlə dirilərin əlaqəsi haqqında Quran və hədis baxımından izah. Bərzəx aləmi – ruhların görüş yeri. Quranda “bərzəx” aləmi haqqında buyurulur:
وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ
“Onların önündə Qiyamət gününə qədər bir bərzəx vardır”. (Muminun, 100)
Bu aləm maddi dünya ilə axirət arasında mənəvi bir səviyyədir. Ruhlar burada şüurlu vəziyyətdədir, bir-biri ilə ünsiyyət və görüş imkanına malikdirlər, öz əməllərinin nəticəsini (rahatlıq və ya əzab) dadırlar. Möminlərin ruhlarının bir-biri ilə görüşməsi haqda rəvayətlərə əsasən, möminlərin ruhları bərzəxdə bir-biri ilə tanış olur və görüşürlər.
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Möminin ruhu dünyadan köçdükdən sonra bərzəxdə yerləşir və orada dostlarının ruhları ilə görüşür. Onlar bir-birlərindən hal-əhval soruşurlar, necə dünyadan ayrıldığını, övladlarının və dostlarının vəziyyətini soruşurlar”. (Biharul-Ənvar, c.6, s.268)
Bəzən də, yeni gələn bir ruh üçün digərləri sevinirlər, bəzən də əgər o ruh pis əməllərlə gəlibsə, ondan uzaqlaşırlar.
Ölülərin dirilərlə əlaqəsi – Bu məsələ həm Quran, həm də rəvayətlərdə işarə olunub. Qurani-Kərim: “Allah yolunda öldürülənləri ölü sanmayın; onlar diridirlər, Rəbbinin yanında ruzi alırlar”. (Ali-İmran, 169)
Bu ayə göstərir ki, şəhidlər və eləcə də digər möminlərin ruhları diri və şüurludur.
Rəvayətlərə görə, onlar öz yaxınlarının halını görür və onlara dua edirlər.
İmam Sadiq (ə) buyurur: “Ruhlar yaxınlarının evlərini ziyarət edərlər. Əgər orada yaxşı əməl və dua görsələr, sevinərlər. Əgər günah və pislik görsələr, qəmgin olurlar”. (Biharul-Ənvar, c.6, s.257)
Peyğəmbər (s) buyurur: “Möminin ruhu hər cümə günü öz evinə gəlir və deyir: ‘Ey ailəm! Allah sizə rəhm etsin, mənim üçün dua edin, mən də sizə dua edərəm”. (Mizanul-hikmə, c.8, h. 11640)
Bu, ölmüş möminlərlə dirilər arasında ruhani rabitənin mümkünlüyünü göstərir. Dirilərin ölülərlə rabitəsi yuxu və ziyarət vasitəsilə həyata keçir (yuxuda görüş). Yuxuda ölülərlə görüşmək sadəcə xəyal deyil. Rəvayətlərə görə, möminlərin ruhları yuxuda bərzəx aləminə keçərək oradakı ruhlarla görüşə bilirlər. “Yuxu, ruhun bədəndən qısa ayrılığıdır”. (Zumər, 42)
Quran bu ayədə yuxunu “kiçik ölüm” adlandırır. Buna görə də, insan yuxuda əzizlərinin ruhunu görürsə və onlardan xəbər alırsa, bu, mənəvi rabitənin bir növüdür. Qəbir ziyarəti: İslamda qəbir ziyarətinin savab olmasının bir səbəbi də budur ki, ruh həmin yerdə olur və ziyarətçini hiss edir.
İmam Əli (ə) buyurur: “Qəbirləri ziyarət edin, çünki onlar sizi tanıyır və səfərinizdən sevinirlər”. (Nəhcül-bəlağə, hikmət 133)
Ruhların bir-birini tanıması və mənəvi mərtəbələri
Rəvayətlərdə deyilir ki, ruhlar əməl və iman səviyyəsinə görə müxtəlif məkanlarda yerləşdirilirlər. Ruhun növü, yeri (rəvayətlərə görə): Şəhidlərin ruhları, “Ərşin altındakı yaşıl quşların cənnəti”, möminlərin ruhları, “Vadis-səlam” (Nəcd və Kufə yaxınlığı), kafirlərin ruhları,“Vadil-bəra” və ya “Siccin” qaranlıq aləmdədir. Ölülərin dirilərlə əlaqəsi dua, ziyarət və yuxu vasitəsilə mümkündür.
